ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ:ΤΑ ΑΓΝΩΣΤΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ

* Άρθρο του Δημήτρη Γ. Μιχαλόπουλου, Ιστορικού  και  Τακτικού μέλους της Γαλλικής Ακαδημίας των Τεχνών και Επιστημών της Θάλασσας/Académie des Arts et Sciences de la Mer.

*Πρώτη  δημοσίευση στο SLpress.gr

ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ:ΤΑ ΑΓΝΩΣΤΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ

Συγχαρητήρια αξίζουν στον κ. Γιάννη Σμαραγδή και τους συνεργάτες του για την επιτυχή ολοκλήρωση του κινηματογραφικού έργου «Καποδίστριας». Πράγματι, ο ήρωας αυτής της ταινίας αποτελεί την κορυφαία πολιτική προσωπικότητα της Σύγχρονης Ελλάδας. Υπάρχουν όμως λεπτομέρειες του βίου του που μόνο  πρόσφατα ήλθαν στο φως, ενώ συνιστούν βασικά εφαλτήρια της σκέψης και δράσης  του. Και η σπουδαιότερη από αυτές είναι η αποκάλυψη του ότι αυτός ο ίδιος υπήρξε ο συγγραφέας της περίφημης «Ελληνικής Νομαρχίας». (Νομαρχία= Νομοκρατία.)

            Ο πρώτος που έκανε σχετικό υπαινιγμό υπήρξε ο Κ. Θ. Δημαράς (1904-1992) ο οποίος επισήμανε ότι το εν λόγω «βιβλιδάριον» κατά πάσα πιθανότητα είχε κυοφορηθεί μέσα στην πνευματική και πολιτιστική ατμόσφαιρα των Ιονίων Νήσων. Την απόδειξη όμως του ότι συγγραφέας του υπήρξε ο Ιωάννης Καποδίστριας την οφείλουμε στον Δ. Ν. Πετσιάβα, από τον Βόλο, ανώτερο τραπεζικό υπάλληλο και ερασιτέχνη ιστορικό, που έφυγε από τη ζωή πριν από λίγα μόλις χρόνια.

            Τα σχετικά με την «Ελληνική Νομαρχία»,  είναι λίγο-πολύ γνωστά:

Εκδόθηκε «εν Ιταλία» το 1806 «παρά Ανωνίμου (sic) του Έλληνος». Το κείμενο διέπεται από ιδεολογία  δημοκρατική, εμφανώς επηρεασμένη από το πολίτευμα των τότε νεότευκτων Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής. Στην Προμετωπίδα, μάλιστα, είναι - απειλητικώς για τους εκάστοτε τυράννους - γραμμένη φράση παρμένη από την Αινειάδα του Βιργίλιου:

Exoriare aliquis ex ossibus nostris ultor.

(Ας αναφανεί από τα οστά μας [ο] εκδικητής!)

            Ορθώς η φράση αυτή έχει σχετισθεί με τον Ρήγα Φεραίο που, ως γνωστόν, το 1798 είχε συλληφθεί από τους Αυστριακούς και παραδοθεί στους Οθωμανούς οι οποίοι τον θανάτωσαν.

            Εδώ επιβάλλεται μία διευκρίνιση. Η Φιλική Εταιρεία είχε ιδρυθεί πολύ πριν από το 1814. Ο αρχικός της, πράγματι πυρήνας είχε διαμορφωθεί κατά τη δεκαετία του 1780 στο Βουκουρέστι της Βλαχίας. Το 1786, ηγεμόνας έγινε εκεί ο συγγενής των περίφημων Morosini της Βενετίας Νικόλαος Μαυρογένης. Ο Ρήγας είχε αναλάβει καθήκοντα ιδιαίτερου γραμματέα αυτού του τελευταίου. Όταν όμως ο Μαυρογένης θεωρήθηκε ύποπτος για συνεργασία με τους Ρώσους και με απόφαση της Υψηλής Πύλης (= οθωμανικής κυβέρνησης) θανατώθηκε, ο Ρήγας έφυγε στη Βιέννη όπου μετέφερε, αναλαμβάνοντας την ηγεσία, την έδρα της ελληνικής συνωμοτικής  οργάνωσης. Ήδη όμως η «καρδιά» της Εταιρείας χτυπούσε στη Ρωσία. Και αυτό, επειδή άλλος Έλληνας, της οικογένειας των Μαυροκορδάτων αυτός, ηγεμόνας της Μολδαβίας, όταν κατάλαβε ότι η ζωή του κινδύνευε από τους Τούρκους, κατέφυγε στη ρωσική επικράτεια όπου γνωστός με το παρωνύμιο «Φιραρής» (= Φυγάδας) ίδρυσε επισήμως τη Φιλική Εταιρεία.

            Εν ολίγοις, η Εταιρεία είχε κλάδους σε μεγαλουπόλεις της εποχής, με αποτέλεσμα ο μεν Ρήγας Φεραίος να προσπαθεί να επιτύχει την ελληνική ανεξαρτησία μέσω συνεργασίας με τον Μέγα Ναπολέοντα, ενώ ο Φιραρής και οι επίγονοί του έτρεφαν ελπίδες στην εν προκειμένω ενεργοποίηση της ρωσικής αυτοκρατορίας. Και τότε επέτειλε το άστρο του Ιωάννη Καποδίστρια.

* * *

            Σύμφωνα με το αποτέλεσμα ερευνών στην Κέρκυρα, οι πρόγονοι του Κυβερνήτη μας ήταν φτωχοί ελληνοορθόδοξοι αγρότες που, περίπου ως δουλοπάροικοι, εργάζονταν σε αγρούς Βενετών. Οι τελευταίοι δεν επέτρεπαν στους  χωρικούς να έχουν οικογενειακά επώνυμα. Έτσι,  οι παππούδες του Ιωάννη Καποδίστρια ήταν γνωστοί μόνο με το παρατσούκλι «Καβουδίστρας». Τα αφεντικά τους όμως, εκτιμώντας την εργατικότητα και εντιμότητά τους, τούς επέτρεψαν να πάρουν το επίθετο Vittori (προφανώς από το όνομα Βίκτωρας με το οποίο είχε βαπτιστεί κάποιος από αυτούς). Τελικά, ένας «Καβουδίστρας» πέτυχε ιλιγγιώδη κοινωνική άνοδο: Ήταν ο Ιερώνυμος/Girolamo, στον οποίον δόθηκαν κτήματα, τίτλος ευγένειας και το δικαίωμα να εξωραΐσει το πατρογονικό του παρατσούκλι σε Capo d’Istria, διαδεδομένο τότε στη βόρεια Ιταλία.

            Γονείς του Ιωάννη Καποδίστρια ήταν ο κόμης Antonio Maria di Capo d’Istria και η βενετσιάνα αριστοκράτισα Diamantina Gonemi. Το ζεύγος είχε εννέα παιδιά, έκτο από τα οποία ήταν ο μελλοντικός Κυβερνήτης.  Αυτός εκπαιδεύθηκε «κατ’οίκον». Τελειοποίησε τα ιταλικά  και διδάχθηκε τα λατινικά και τα γαλλικά. Παράλληλα, ασκήθηκε στην ιππασία και έμαθε να παίζει πιάνο. Ακόμη, προφορικώς, χάρη σε επαφές  με μακρινούς συγγενείς του, εξοικειώθηκε με τα Νέα Ελληνικά. Το 1794 πήγε στη Βενετία, προκειμένου να τελειοποιήσει τη μόρφωσή του και τον επόμενο χρόνο γράφτηκε στο Πανεπιστήμιο της Πάδοβας. Εκεί σπούδασε την Ιατρική και παρακολούθησε μαθήματα Φιλοσοφίας, Νομικής και Φιλολογίας. Επέστρεψε, ως Dottore di Medicina πια, στην Κέρκυρα κατά το 1797. Και ακριβώς εκείνη τη χρονιά άρχισαν εξελίξεις που τον  εκτίναξαν στις κορυφές του πολιτικού βίου της Ευρώπης. Συγκεκριμένα:

1.                  Το καλοκαίρι του 1797 γαλλικές δυνάμεις κατέλαβαν τα  Επτάνησα που, λίγους μήνες αργότερα, βάσει της συνθήκης του Campo Formio, επισήμως προσαρτήθηκαν στη Γαλλία. Ο πατέρας όμως τού Ιωάννη δεν ανέχθηκε ούτε την κατάλυση της βενετικής κυριαρχίας ούτε τον κοινωνικό εκδημοκρατισμό στον οποίο με ζήλο επιδόθηκαν οι Γάλλοι. Συνακολούθως, από αυτούς τους τελευταίους φυλακίστηκε. Κατόρθωσε πάντως να αποδράσει, κατέφυγε στην κερκυραϊκή ύπαιθρο και οργάνωσε αντιδημοκρατικού χαρακτήρα αγροτικό κίνημα, πάνω στο προηγούμενο της  Βανδέας.

2.                  Το 1799, λόγω της ήττας του Ναπολέοντα στην Αίγυπτο, ρωσοτουρκικές δυνάμεις κατέλαβαν την Κέρκυρα: Η στα Επτάνησα γαλλική κυριαρχία έληξε. Στη συνέχεια, βάσει  τουρκορωσικής συνθήκης (1800, στην Κωνσταντινούπολη), τα Ιόνια Νησιά έγιναν Δημοκρατία υπό την επικυριαρχία του Σουλτάνου και την προστασία του Ρώσου Τσάρου. «Αυτοκρατορικός Πληρεξούσιος» επιφορτισμένος με την επίβλεψη του νέου καθεστώτος έγινε ο Antonio Maria, πατέρας του Ιωάννη, ο οποίος επιτυχώς επέμεινε ο «Λέων του Αγίου Μάρκου», έμβλημα της Βενετίας, να παραμείνει σύμβολο της επτανησιακής Πολιτείας. Γρήγορα όμως αποσύρθηκε και παραχώρησε τη θέση του στον μελλοντικό μας Κυβερνήτη. Αυτός, πλήρως συνειδητοποιώντας ότι η  νεότευκτη Επτανησιακή Πολιτεία ήταν το πρώτο μετά τον Μεσαίωνα ελεύθερο ελληνικό Κράτος, τελειοποίησε τις γνώσεις του των Νέων Ελληνικών και άρχισε επαφές που εμφανώς αποσκοπούσαν στην αποτίναξη της οθωμανικής κυριαρχίας από το σύνολο του ελλαδικού χώρου.

3.                  Το 1807, η Γαλλική Αυτοκρατορία του Ναπολέοντα επέβαλε την κυριαρχία της στα Επτάνησα. Ο Ιωάννης μας παραμερίστηκε, αλλά τον επόμενο χρόνο (1808) η ρωσική κυβέρνηση, εκτιμώντας τη στάση τόσο του πατέρα του όσο και τη δική του, τού προσέφερε θέση στο υπουργείο της των Εξωτερικών.

Από εκεί και πέρα η πορεία του Καποδίστρια πήρε μορφή μυθιστορηματική. Και αυτό βασικά οφείλεται στην προσωπικότητα του τότε Τσάρου, Αλέξανδρου Α’ (1801-1825). Αυτός είχε ψυχοσύνθεση τελείως ασυνήθη: Ενώ ήταν απόλυτος μονάρχης της εδαφικώς μεγαλύτερης επικράτειας της υφηλίου, είχε ιδέες ακραίως δημοκρατικές! Σχεδόν αμέσως περιέβαλε με την εμπιστοσύνη του τον μετέπειτα Κυβερνήτη μας και συνακολούθως τον ώθησε να δώσει στην Ελβετία το δημοκρατικό πολίτευμα που μέχρι σήμερα παραμένει αλώβητο.

Ο Αλέξανδρος Α’ όμως ήταν και ο νικητής του Ναπολέοντα. Και εδώ έγινε κάτι τελείως απροσδόκητο. Όταν τα στρατεύματά του κατέλαβαν το Παρίσι, οι Ρώσοι αξιωματικοί, γαλλομαθείς όλοι τους, συνδέθηκαν με παρισινές καλλονές που τούς «άνοιξαν τα μάτια». Γρήγορα λοιπόν σχηματίστηκε συνωμοτική οργάνωση η οποία, ωσάν πρόδρομος των Μπολσεβίκων, αποσκοπούσε στην ανατροπή του «τσαρικού αυταρχισμού» και την εγκαθίδρυση στη Ρωσία πολιτεύματος όμοιου με εκείνο των ΗΠΑ. 

Ο σχεδιασμός ήταν απλούστατος: Ο Τσάρος επιδίωκε σύρραξη με την Τουρκία, πρόσχημα της οποίας θα ήταν η έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης. Μέσα στην πολεμική αναταραχή λοιπόν, βασικά στελέχη του Ρωσικού Στρατού θα στασίαζαν και θα επέβαλαν καθεστώς δημοκρατικό. 

Στο «κόλπο» ήταν και ο Αλέξανδρος Υψηλάντης. Με εντολή τού Τσάρου αυτός, μπήκε τον Φεβρουάριο του 1821, στις Ρουμανικές Ηγεμονίες. Ακριβώς τότε όμως η «Οχράνα» (= ρωσική υπηρεσία Ασφαλείας) πληροφορήθηκε τα σχέδια των συνωμοτών, ειδοποίησε τον Αυτοκράτορα, που αμέσως αποκήρυξε τον Υψηλάντη. Παράλληλα, θεωρώντας πως ο Καποδίστριας οπωσδήποτε ήταν σε γνώση της επικείμενης ανταρσίας, τον επέπληξε. Μη θέλοντας όμως να τον τιμωρήσει, τού επέβαλε «διακοπές στην Ελβετία».

Η συνέχεια υπήρξε συγκλονιστική. Το 1825 ο Αλέξανδρος Α’... εξαφανίστηκε! Σύμφωνα με την επίσημη εκδοχή είχε πεθάνει. Στην πραγματικότητα είχε αποσυρθεί, ως μοναχός, σε δάσος της Ρωσικής Γης. Τον Δεκέμβριο της ίδιας χρονιάς, την ημέρα της αναγόρευσης του διαδόχου και αδελφού του, Νικολάου Α’, εκδηλώθηκε η εξέγερση των αξιωματικών που από καιρό συνωμοτούσαν. Η καταστολή υπήρξε βιαίως αποτελεσματική... και τα θύματά της έμειναν στην Ιστορία ως  «Δεκεμβριστές».

Ο Καποδίστριας τότε εφησύχαζε στην Ελβετία. Παρακολουθούσε όμως τον Αγώνα των Ελλήνων και, έχοντας καταλάβει ότι η Ρωσία ήταν «εκ των πραγμάτων» βασικός σύμμαχος των Ελλήνων, ετοιμαζόταν να αναλάβει τον εθνοσωτήριο ρόλο του. Άλλωστε, πρωταγωνιστής της εκλογής του ως Κυβερνήτη υπήρξε ο ρωσόφιλος Θεόδωρος Κολοκοτρώνης...

Τα υπόλοιπα είναι γνωστά.  

*Μιχαλόπουλος Δημήτρης
Ο Δημήτρης Μιχαλόπουλος γεννήθηκε στην Αθήνα (1952). Σπούδασε στην Ιταλική Σχολή Αθηνών, στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και στο Παρίσι, στην Ανωτάτη Σχολή Κοινωνικών Επιστημών, όπου το 1978 αναγορεύθηκε Διδάκτωρ Ιστορίας. Υπήρξε μέλος του Ιδιαιτέρου Γραφείου του Κωνσταντίνου Καραμανλή, Προέδρου της Δημοκρατίας. Επίσης, επίκουρος καθηγητής του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Διευθυντής του Μουσείου Βούρου-Ευταξία (της Πόλεως των Αθηνών) και Επιστημονικός Διευθυντής του "Ιδρύματος Ιστορίας του Ελευθερίου Βενιζέλου και της αντίστοιχης Εθνικής Περιόδου”. Σήμερα διδάσκει (εθελοντικώς) θέματα Βαλκανικής και Ελληνικής Ιστορίας στο Λαϊκό Πανεπιστήμιο της “Εταιρείας των Φίλων του Λαού”.

*Η ZantePress24 ευχαριστεί θερμά τον  Δρ. Δημήτρη Μιχαλόπουλο  Ιστορικό